Stowarzyszenie Rynku Kapitalowego UNFE

nr 125, październik 2013

Biuletyn Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE
Nr 125, październik 2013

Stanowisko Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE
w sprawie rządowych propozycji zmian w systemie emerytalnym
zawartych w tzw. raporcie z przeglądu systemu emerytalnego

Stowarzyszenie Rynku Kapitałowego UNFE z olbrzymim zaniepokojeniem przyjmuje rządowe propozycje zmian w systemie emerytalnym zawarte w tzw. raporcie z przeglądu systemu emerytalnego przestawione przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej w Sejmie 27 września 2013 r. (Druk Sejmowy nr 1735).
W ocenie Stowarzyszenia są one niekorzystne dla członków otwartych funduszy emerytalnych i w sposób całkowicie nieuzasadniony zwiększają ponoszone przez nich ryzyko oraz zmniejszają bezpieczeństwo tzw. drugiego filara systemu emerytalnego. Pomysł, by emerytury były w całości wypłacane przez ZUS na zasadach repartycyjnych sprawia, że proponowane zmiany w praktyce likwidują wielofilarowość obowiązkowego systemu emerytalnego w Polsce i jego kapitałowy komponent – poprzez jego całkowite zmarginalizowanie, mimo formalnego pozostawienia otwartych funduszy emerytalnych.
Zdaniem Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE przejęcie przez rząd (w formie przekazania do FUS) 51,2% wartości aktywów OFE oraz obowiązek przekazywania przez OFE do FUS oszczędności jego członków w okresie 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego to faktyczna nacjonalizacja aktywów OFE i pozbawienie członków OFE ich uprawnień w stosunku do OFE, wynikających z przekazywanej do OFE i inwestowanej części składki emerytalnej. O ile bowiem aktywa OFE w sensie prawnym stanowią własność OFE, to w sensie ekonomicznych jednostki rozrachunkowe na rachunkach w OFE, których wartość jest ustalana w oparciu o wartość aktywów netto OFE wchodzą w skład mienia członków OFE w sensie ekonomicznym i konstytucyjnym.
Zniesienie minimalnej wymaganej stopy zwrotu nie tylko zachęca zarządzających OFE do ponoszenia nadmiernego ryzyka kosztem członków OFE, to stanowi całkowite odstąpienie od uzgodnień z partnerami społecznymi w okresie wdrażania reformy emerytalnej, które zapewniły akceptację reformy w latach 1997-1999 m.in. przez NSZZ Solidarność. Stanowi to całkowitą zmianę zasad funkcjonowania systemu i odejście od podstaw systemu, które dla osób, które miały możliwość wyboru podziału składki między ZUS a OFE stanowiły istotny element, który mógł wpływać na ich decyzje. Rezygnacja z gwarancyjnej roli minimalnej wymaganej stopy zwrotu w ocenie Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE narusza konstytucyjną zasadę demokratycznego państwa prawa.
Zwiększenie limitów inwestycyjnych, w tym inwestycji zagranicznych oraz dopuszczenie nowych kategorii lokat znacząco zwiększy ryzyko inwestycyjne OFE i w efekcie zmniejszy bezpieczeństwo systemu emerytalnego oraz zwiększy zmienność wyników OFE. Jest to całkowicie sprzeczne z ideą obowiązkowego systemu zabezpieczenia społecznego, który powinien zapewniać bezpieczeństwo środków w jego kapitałowej części. Zmiana ta jest tym bardziej niebezpiecznie, że wiązać ma się z opisaną wyżej likwidacją mechanizmu minimalnej wymaganej stopy zwrotu OFE. Absurdalny jest także pomysł zakazu inwestowania OFE w dług Skarbu Państwa, zawarty nie w propozycjach dotyczących polityki inwestycyjnych, lecz przemycony w opisie skutków przekazania 51,2% aktywów OFE do FUS (str. 41 druku sejmowego nr 1735). Jeszcze bardziej zwiększyłoby to ryzyko inwestycyjne OFE oraz zmienność ich wyników. Jest to rozwiązanie odmienne od występujących w systemach emerytalnych, w innych krajach, w których inwestowanie w obligacje jest standardem. Stowarzyszenie Rynku Kapitałowego UNFE stanowczo opowiada się przeciw rządowemu pomysłowi zakazu inwestowania OFE w dług Skarbu Państwa.
Z informacji jaką Rada Ministrów przesłała do Sejmu wynika, że - jak podano na str. 6 druku sejmowego nr 1735 - wprowadzony w 2011 r. ustawowy zakaz akwizycji przyniósł wyjątkowo niekorzystny efekt, przed którym eksperci Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE przestrzegali - doprowadzenia do sytuacji, że w zaledwie 20% ubezpieczonych świadomie wybierają swój fundusz, a większości jest losowo przydzielana do poszczególnych OFE. I tak, o ile 30 stycznia 2009 r. było wylosowanych 62913 osób, a 31 lipca 2009 r. 55545, to w 2012 r. – gdy obowiązywał zakaz akwizycji wprowadzony w 2011 r. - prawie 4-krotnie więcej bo 31 stycznia 2012 r. 216 923 osoby, a pod koniec lipca 2012 r. 143241. W wyniku wprowadzenia zakazu akwizycji nie tylko faktycznie ograniczono obywatelom prawo do wyboru funduszu emerytalnego i w efekcie są oni nich losowo przydzielani do OFE przez ZUS, ale na dodatek z tego samego powodu nie zmieniają oni swojego funduszu na lepszy. I tak, o ile jeszcze w 2011 r. 573636 osób zmieniło fundusz, to obecnie ten proces zamarł, gdyż w pierwszym kwartale 2013 r. przeniosło się zaledwie 1869 osób. W efekcie uznać należy, że rozwiązania wprowadzone w 2011 r. oraz proponowane obecnie służą przede wszystkim interesom zarządzających OFE, a nie członków funduszy, którym z jednej strony utrudniono możliwość wyboru i zmiany funduszu, poprzez wprowadzony w 2011 r. zakaz akwizycji, a z drugiej strony obecnie planuje się znieść odpowiedzialność zarządzających OFE za prowadzoną przez nich działalność inwestycyjną, poprzez zniesienie minimalnej wymaganej stopy zwrotu oraz dopuszczenie bardziej ryzykownego profilu działalności przez zwiększenie limitów inwestycyjnych i dopuszczenie nowych kategorii instrumentów, w które OFE mogłyby inwestować. Tym bardziej, że rząd sam przyznaje, że system jest tak skonstruowany, że utrudnia podejmowanie racjonalnych decyzji oraz ,że w swoim działaniu PTE wykorzystywały „stosunkowo niski poziom wiedzy ubezpieczonych w zakresie systemu otwartych funduszy emerytalnych i ogólnych zasad funkcjonowania rynku kapitałowego” (str. 8 druku sejmowego nr 1735), a więc, zdaniem Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE, opisana diagnoza powinna prowadzić do zaproponowania rozwiązań mających na celu wyeliminowanie działań ograniczających prawa członków OFE , w tym w zakresie wyboru i zmiany OFE oraz ochrony ich przed ekspozycją na nadmierne ryzyko oraz skutkami błędnych decyzji inwestycyjnych podejmowanych przez zarządzających OFE.
Ze względu na to, że postulowana przez rząd decyzja o wyborze podziału składki między ZUS a OFE lub transferze całości składki do ZUS ma dotyczyć wyłącznie przyszłej składki, członkowie OFE, których składki trafiały do OFE pod przymusem państwa jako część obowiązkowej składki emerytalnej nie będą mieli możliwości zapobieżenia ryzykownego inwestowania dotychczas zgromadzonym przez nich w OFE środków bez gwarancji zapewnianych przez minimalną wymaganą stopę zwrotu, nawet jeżeli podejmą decyzję o przekazaniu przyszłej składki wyłącznie do ZUS.
W ocenie Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE proponowane rozwiązania, jak i brak reakcji na dotychczasowe ograniczenie swobody wyboru OFE, nie tylko narusza konstytucyjną zasadę demokratycznego państwa prawa, ale i stanowi istotne naruszenia zasady zaufania obywateli do państwa.
Stowarzyszenie Rynku Kapitałowego UNFE stoi na stanowisku, że choć administracyjne ograniczenie poziomu opłat od składki jest korzystne dla członków OFE, w sytuacji gdy nie działają mechanizmy konkurencyjne, to zdecydowanie bardziej korzystne dla nich byłoby administracyjne obniżenie opłaty za zarządzanie, która jest znacznie większym obciążeniem dla członków i to ona w znacznie większym stopniu obniża wartość zgromadzonych w OFE członków, niż opłata od składki.
Stowarzyszenie Rynku Kapitałowego UNFE pragnie także podkreślić, że obniżenie składki trafiającej do OFE do poziomu 2,92% podstawy wymiaru sprawia, że część kapitałowa będzie jedynie marginalnym elementem systemu emerytalnego.
W ocenie Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE także propozycje dotyczące IKZE idą w złą stronę. Utrzymują bowiem zarówno limity oszczędności emerytalnych, jak i skomplikowanie systemu oraz liczne obowiązki biurokratyczne. Nie rozwiązują zatem podstawowych problemów blokujących rozwój IKE, IKZE oraz PPE.
Z tych przyczyn Stowarzyszenie Rynku Kapitałowego UNFE zdecydowanie negatywnie opiniuje rządowe propozycje zmian w systemie emerytalnym. Propozycje to całkowicie pomijają zapaść demograficzną w Polsce, w tym pandemię małodzietności polskich rodzin i wysoką emigrację z Polski, jak i ryzyko związane z wypłacalnością systemu repartycyjnego w sytuacji spadającej liczby ubezpieczonych składkujących do systemu i rosnącej liczby pobierających świadczenia z systemu w kolejnych latach.
Za Stowarzyszenie Rynku Kapitałowego UNFE
Cezary Mech – Prezes
Ewa Tomaszewska - Wiceprezes
Paweł Pelc - Wiceprezes

Warszawa, 1 października 2013 r.

OFE, czy to już ostatnia taka debata?

Rząd przedstawił w sejmie wyniki przeglądu systemu emerytalnego, zawarte w druku sejmowym nr 1735.

Warto zapoznać się z tym materiałem. Po pierwsze wynika z niego, że ZUS przekazał do OFE łącznie do końca 2012 r. 184,811 mld PLN, a na koniec grudnia 2012 r. wartość aktywów OFE wynosiła 269,59 mld PLN. Przy czym w materiale dokonano bardzo interesujące zabiegu – mimo podania danych cząstkowych, które pozwalały na wyliczenie ile środków trafiło do OFE, rząd ich nie zsumował, za to w przypisie podał zupełnie inną wielkość (271,9 mld PLN – jako sumę składek i odsetek przekazanych do OFE „zdyskontowanym tempem wzrostu nominalnego PKB”). Co oznacza ta wielkość, ani jak została wyliczona i co się za nią kryje autorzy dokumentu nie uznali za na tyle istotne, by się tą wiedzą podzielić z czytelnikami raportu. Nie wyjaśnili też dlaczego suma wpłat do OFE w poszczególnych latach w stosunku do PKB bieżącego różni się od sumy „zdyskontowanym tempem wzrostu nominalnego PKB jedynie o 0,03 pkt procentowego.

Inną interesującą informacją jest analiza wprowadzonych przez rząd Tuska przy okazji obniżania składki trafiającej do OFE w 2011 r. Indywidualnych Kont Zabezpieczenia Emerytalnego. Okazało się bowiem, że jest ich nieco poniżej 500 tysięcy, a ich liczba … spada.

Dokument zawiera też opis proponowanych przez rząd zmian.

Pierwszą z nich jest „przeniesienie wyrażonych obligacyjnymi zobowiązaniami Skarbu Państwa części uprawnień emerytalnych ubezpieczonych z OFE do ZUS”. Wydaje się, że takie pokrętne sformułowanie służy ukryciu prostej prawdy, że jest to po prostu „zabór” własności - w sensie ekonomicznym - członków OFE, czyli próba zastąpienia ich uprawnień w stosunku do OFE i należących do nich aktywów zapisami księgowymi na rachunku w ZUS, które w świetle ubiegłorocznego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, który nie dopatrzył się niekonstytucyjności w tzw. kwotowej „waloryzacji” emerytur w roku 2012, są znacznie bardziej narażone na ryzyko polityczne związane z zapaścią demograficzną Polski w dłuższym okresie, a budżetową, w średnim okresie. Mówiąc prościej 51,2 % aktywów OFE (w sensie prawnym stanowiących ich własność) zostanie „znacjonalizowane” i z OFE trafi do ZUS.

Dugą propozycją jest „określenie zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w OFE i sposobu przenoszenia uprawnień emerytalnych ubezpieczonych z OFE do ZUS”, czyli eufemistyczne określenie „nacjonalizacji” tej części aktywów OFE, które nie zostaną „znacjonalizowane” w ramach realizacji pierwszej propozycji – w ciągu ostatnich 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego przez członka OFE. Przy okazji rząd postanowił się także wycofać ze stworzonej przez siebie w roku 2011 fikcji prawnej, że tzw. subkonto w ZUS ma stanowić część systemu kapitałowego. Obecnie zarówno konto ubezpieczonego, jak i subkonto w ZUS ma być podstawą do „wymierzania” emerytury przez ZUS.

Trzecią propozycją jest ustalenie nowej wysokości składki przekazywanej do OFE, czyli wycofanie się z wcześniejszych obietnic choć częściowego podwyższenia wysokości tej składki.

Czwarty pomysł to umożliwienie ubezpieczonym dokonania wyboru czy chcą w dalszym ciągu przekazywać nową składkę do OFE (w odniesieniu do przyszłych składek). Jest to istotna modyfikacja w stosunku do wcześniejszych zapowiedzi, zgodnie z którymi wybór miał dotyczyć pozostania w OFE lub powrotu do ZUS. A to oznacza, że wcześniej zgromadzone w OFE aktywa, w części nie „zagrabionej” zgodnie z propozycją pierwszą lub drugą nadal pozostaną w OFE i będą narażone na eksperymentalne pomysły zawarte w piątej propozycji rządu.

Piąta propozycja to likwidacja minimalnej stopy zwrotu i urynkowienie zasad inwestowania. Likwidacja minimalnej stopy zwrotu to wyeliminowanie bezpieczników wbudowanych w system, które miały zabezpieczać członków OFE przed nadmiernie ryzykownymi czy błędnymi decyzjami inwestycyjnymi zarządzających OFE. Członkowie jednego z OFE dwukrotnie skorzystali z tego mechanizmu i otrzymali dopłaty, gdy inwestycje tego funduszu przynosiły wyniki znacznie gorsze niż pozostałych OFE. Minimalna wymagana stopa zwrotu była też mechanizmem, który zapewnił w latach 1997-1999 poparcie reformy przez NSZZ Solidarność i innych partnerów społecznych, o czym dziś już chyba zapomniano. Zniesienie mechanizmu minimalnej wymaganej stopy zwrotu całkowicie zmienia system OFE i nałożenie na członków OFE obowiązku pozostawienia w OFE wcześniej zgromadzonych przez nich środków po takiej zmianie, bez dania im możliwości ich wycofania uznać należy za naruszający zasadę zaufania obywateli do państwa i konstytucyjną zasadę demokratycznego państwa prawa. Rząd w ramach tej propozycji zapowiada też likwidację Funduszu Gwarancyjnego, dalszą zmianę limitów inwestycyjnych w poszczególne kategorie lokat, rozszerzenie katalogu instrumentów finansowych mogących być przedmiotem lokat OFE (najprawdopodobniej zwiększy to dodatkowo ryzyko ponoszone przez OFE) oraz podwyższenie limitów inwestycji zagranicznych. Interesujące jest to, że w materiale tym nie pojawia się wcześniej ogłoszony przez Premiera zakaz inwestowania OFE w obligacje Skarbu Państwa. Czy to oznacza zmianę stanowiska, bo propozycja ta była całkowicie absurdalna i niewystępująca w funkcjonujących znanych mi systemach emerytalnych na świecie, czy po prostu pomysł ten będzie realizowany „po cichu” bez nagłaśniania go, by osłabić ostrze krytyki propozycji rządowych.

By osłodzić powyższe zmiany rząd zaproponował także obniżenie o połowę opłaty na rzecz ZUS za transfer składki do OFE (co w praktyce obniży koszty zarządzających OFE powszechnych towarzystw emerytalnych) oraz obniżenie opłaty od składki o połowę. Rząd nie proponuje jednak obniżenia kluczowej po zmianach opłaty za zarządzanie – potrącanej z aktywów OFE, która stanowi dla członków OFE znacznie większe obciążenie niż opłata od składki.

Rząd widząc katastrofę swojego „dziecka” – IKZE, zaproponował także kosmetyczne zmiany w tym produkcie w nadziei, że zwiększą one jego popularność, choć zmiany te nie usuwają podstawowych barier biurokratycznych związanych z tym produktem.

Jak widać z tego opisu, wciąż nie wiadomo jaki ostatecznie kształt przyjmą zmiany w systemie emerytalnym, a stanowisko rządu wciąż ewoluuje. Nie jestem też pewny na ile premier Tusk zapoznał się z przedstawianym w Sejmie przez swojego Ministra Pracy i Polityki Społecznej raportem, bo zgłaszane przez niego ostatnio pomysły na możliwość przechodzenia między ZUS a OFE raz na dwa lata pozostają bez jakiegokolwiek związku z propozycjami zawartymi w druku sejmowym nr 1735, który w ogóle nie przewiduje takiej możliwości, a jedynie wprowadza możliwość podejmowania decyzji dotyczących przepływu przyszłej składki bądź do ZUS i OFE, bądź wyłącznie do ZUS, które nie będą miały żadnego wpływu na wcześniej zgromadzone w OFE środki, które w nich pozostaną po realizacji pierwszych dwu propozycji rządu (przekazanie 51,5 % każdego OFE do ZUS) i przekazywanie zgromadzonego w OFE kapitału na fundusz emerytalny FUS na 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego.

Paweł Pelc

27 września 2013 r.

Aktualności

Minister Pracy i Polityki Społecznej ujawnił w radiowej Trójce, że rząd nie pracuje i nie ma zamiaru pracować nad wygaszaniem działalności KRUS.

Minister Pracy i Polityki Społecznej na posiedzeniu Sejmu w dniu 27 września 2013 r. przedstawił rządowe wyniki przeglądy systemu emerytalnego. http://orka.sejm.gov.pl/Druki7ka.nsf/0/303276364A27773DC1257BEF0031AF17/%24File/1735.pdf

- System powinien umożliwić ludziom dokonywanie tego wyboru (...) permanentnie. Powiedział 26 września 2013 r. Premier Tusk.

GPW w Warszawie wprowadziła nowy indeks WIG 30, który docelowo ma zastąpić dotychczasowy WIG 20.

Rząd zdecydował o powtórzeniu w stosunku do OFE wariantu węgierskiego. Tak skonstruowano dobrowolność, by trudno było pozostać w OFE, które staną się instytucjami inwestującymi bardzo ryzykownie. Przy okazji rząd "wywłaszczy" OFE z aktywów zainwestowanych w obligacje. W tej sytuacji OFE stają się całkowicie zbędne i przestają odgrywać istotną rolę w systemie emerytalnym w Polsce. Rząd nie przejął się głosami krytyków jego pomysłów. Pomysł rządu 13 września 2013 r. negatywnie ocenił EBRD.